GST आणि पैसा
ऑप्टिकल दुकानाचं bill format: GST invoice, एक-एक field
ऑप्टिकल bill ला तीन गोष्टी कराव्या लागतात ज्या साध्या retail bill ला नाही — एका विक्रीवर दोन GST दर, prescription, आणि अजून न झालेलं काम.
ऑप्टिकल दुकानाच्या bill ला तीन गोष्टी कराव्या लागतात, ज्या साध्या retail bill ला कराव्या लागत नाहीत: एकाच विक्रीवर दोन वेगळे GST दर न्यावे लागतात, prescription नोंदवावी लागते, आणि जे काम अजून झालेलंच नाही त्याचा तपशील द्यावा लागतो.
Internet वर मिळणाऱ्या फुकट "GST invoice format" पैकी जवळपास एकही यातलं काहीच हाताळत नाही. हा लेख सांगतो की bill मध्ये खरोखर काय लागतं, त्यातलं कायदा काय मागतो, आणि कोणत्या ओळी अशा आहेत की त्यांच्याशिवाय ऑप्टिकल दुकान चालूच शकत नाही.
ही operations ची माहिती आहे, tax सल्ला नाही. लिहिणारा दुकानदार आहे, CA नाही. bill बनवण्याची पद्धत बदलण्यापूर्वी आपल्या CA कडून खात्री करून घ्या. Rule 46, Section 31(3)(b) आणि HSN digit च्या मर्यादा सप्टेंबर 2026 पर्यंतच्या आहेत.
कायदा काय मागतो
Tax invoice CGST Rules च्या Rule 46 नुसार चालतं. त्याचे particulars असे:
| # | Field | ऑप्टिकल दुकानासाठी अर्थ |
|---|---|---|
| 1 | Supplier चं नाव, पत्ता, GSTIN | तुमचं दुकान, अगदी जसं registered आहे तसं |
| 2 | Invoice number | सलग, unique, जास्तीत जास्त 16 characters, वर्षाला एक series |
| 3 | तारीख | supply ची तारीख, माल न्यायला येण्याची नाही |
| 4 | खरेदीदाराचं नाव, पत्ता, GSTIN | फक्त खरेदीदार registered असेल तरच |
| 5 | खरेदीदाराचा पत्ता + state आणि state code | unregistered खरेदीदारासाठी फक्त ₹50,000 वर |
| 6 | HSN code | 9003 frames, 9001 lenses, 9004 तयार चष्मा |
| 7 | मालाचं वर्णन | इथेच तुमची Rx लिहिली जाते — खाली बघा |
| 8 | संख्या आणि unit (UQC) | PCS, PAIR |
| 9 | Discount नंतरची taxable value | Discount bill वर दिसला, तरच taxable value कमी होते |
| 10 | कराचा दर | प्रत्येक ओळीवर, पूर्ण bill वर नाही |
| 11 | कराची रक्कम | CGST + SGST वेगवेगळे |
| 12 | supply ची एकूण किंमत | |
| 13 | Place of supply | राज्याबाहेर पाठवताना महत्त्वाचं |
| 14 | वेगळा असल्यास delivery चा पत्ता | retail optical मध्ये क्वचितच |
| 15 | Reverse charge चा उल्लेख | तुम्हाला जवळपास कधीच लागू नाही |
| 16 | सही किंवा digital signature |
कायदा कशात सूट देतो
तीन सवलती तुमच्या कामाच्या आहेत, आणि त्या माहीत असल्याने counter वरचा खरा वेळ वाचतो.
₹200 च्या खाली bill देणं बंधनकारकच नाही. Section 31(3)(b) नुसार, खरेदीदार unregistered असेल आणि त्याने मागितलं नसेल, तर registered supplier invoice देणं टाळू शकतो. ₹150 चं lens solution — दिवस बंद करताना एक consolidated invoice पुरतं. ग्राहकाने मागितलं, तर रक्कम कितीही असो, bill द्यावंच लागतं.
₹50,000 च्या खाली खरेदीदाराचा पत्ता लागत नाही. unregistered खरेदीदारासाठी पत्ता, state आणि state code त्याच रकमेच्या वर अनिवार्य होतात. चष्म्याची बहुतेक विक्री त्याच्या खूप खाली असते.
₹5 कोटींपेक्षा कमी turnover वर B2C विक्रीत HSN तांत्रिकदृष्ट्या ऐच्छिक आहे. नियम असा: ₹5 कोटींपर्यंत turnover — B2B साठी 4 digit, B2C साठी ऐच्छिक; ₹5 कोटींच्या वर — B2B साठी 6 आणि B2C साठी 4.
हीच शेवटची सवलत सापळा आहे. HSN तरीही छापा.
कारण असं. तुमच्या bill वर frame एका दराने आहे आणि lens 5% वर. संपूर्ण कागदावर एकच गोष्ट आहे जी सांगते की एका ओळीवर वेगळा कर का लागला — प्रत्येक ओळीसमोरचा HSN. "सूट आहे" म्हणून HSN चा column काढून टाका, आणि हातात असं bill उरतं ज्यावर दोन दर आहेत आणि कारण एकही नाही — scrutiny मध्ये नेमका हाच कागद तुम्हाला हातात नको असतो. ती सवलत अशा दुकानासाठी लिहिली आहे जे एकाच प्रकारचा माल एकाच दराने विकतं. तुम्ही ते दुकान नाही.
त्या चार ओळी, ज्या कोणत्याही सामान्य template मध्ये नसतात
इथपर्यंतचं सगळं bill कायदेशीर बनवतं. आता तो भाग, जो त्याला ऑप्टिकल bill बनवतो.
1. Prescription, त्याच ओळीवर
वेगळ्या रजिस्टरमध्ये नाही — bill च्याच ओळीवर:
Prescription spectacle — Rx R: -1.75 / -0.50 x 90 L: -2.00 / -0.75 x 85 Add +1.00 · PD 62 · CR-39 1.56 blue-cut
दोन कारणं. एक, ग्राहक हातात तो record घेऊन जातो, ज्यावरून तोच चष्मा पुन्हा बनू शकतो. दुसरं, GST मध्ये corrective चष्म्यावर 5% आहे आणि non-corrective वर नाही — आणि heading 9004 मध्ये दोघांसाठी वेगळा sub-code आहेच नाही, त्यामुळे वर्णनच पुरावा आहे की ही सवलत लागू होते. (HSN आणि दरांचा पूर्ण तपशील इथे.)
ज्या ओळीवर फक्त "चष्मा — ₹6,500" लिहिलं आहे, ती अशा दराचा दावा करते जो ती सिद्ध करू शकत नाही.
2. Frame आणि lens, वेगवेगळ्या ओळींवर
Frame · Model TW-1234 blue HSN 9003 1 PCS ₹4,000 Lens · CR-39 1.56 AR, Rx वर HSN 9001 50 1 PAIR ₹2,500
त्यांचे HSN वेगळे आणि दर वेगळे, म्हणून त्या दोन ओळी आहेत. breakup न देता एकच एकत्रित किंमत लावली, तर CGST Act च्या Section 8(b) नुसार ती mixed supply मानली जाऊ शकते — म्हणजे संपूर्ण विक्रीवर दोहोंपैकी जास्त दर. या एका विक्रीवर तो फरक साधारण ₹325 चा आहे.
तुमचं billing software खाली बरोबर tax summary सह दोन दर छापू शकत नसेल, तर ती software ची अडचण आहे आणि तिला रुपयांची किंमत आहे. तपासणी सोपी आहे: एक खरं frame+lens चं bill बनवा, छापा, आणि screen नाही — छापलेला कागद वाचा.
3. Job number आणि तयार होण्याची तारीख
विक्री झाली. काम झालेलं नाही. ग्राहक परत येऊन त्याबद्दलच विचारणार, आणि तो जो number सांगेल तो याच कागदावर छापलेला असेल.
Job No. ES-4412 Expected ready: 19 Sep 2026
हे bill वर असेल, तर counter वरचं संभाषण तीस सेकंदांचं होतं. नसेल, तर तुम्ही अशी व्यवस्था उभी केली आहे जिच्यात lab पर्यंत पोहोचण्याचा एकमेव मार्ग कुणाच्या तरी आठवणीतून जातो.
4. Advance, balance, आणि balance कसा आला
ऑप्टिकल retail हे हप्त्यांत पैसे घेणारं retail आहे. काही आता, बाकीचे माल नेताना — बहुतेक वेळा वेगळ्या मार्गाने.
Total ₹7,345 Advance (UPI) − ₹3,000 Balance due ₹4,345
याशिवाय दोन गोष्टी बिघडतात. ग्राहक म्हणतो की एवढे दिले होते आणि तुमच्याकडे काहीच नसतं. आणि दिवसाचा हिशोब जुळत नाही, कारण गल्ल्यात रक्कम अशा bill समोर पडलेली असते जे म्हणतं पूर्ण पैसे वसूल झाले.
पूर्ण bill, एकत्र
TAX INVOICE
── SUPPLIER ───────────────────────── ── INVOICE ──────────────────
<दुकानाचं नाव> No. INV/2026-27/0412
<पत्ता, शहर, राज्य PIN> Date 16 Sep 2026
GSTIN 27XXXXXXXXXXXZX Job ES-4412
State Maharashtra (27) Ready 19 Sep 2026
── CUSTOMER ──────────────────────────────────────────────────────
<नाव> <फोन> Place of supply: 27-MH
── ITEMS ─────────────────────────────────────────────────────────
# Description HSN Qty Rate Amount
1 Frame — TW-1234, blue 9003 1 PCS 4,000 4,000
2 Lens — CR-39 1.56 AR 9001 50 1 PAIR 2,500 2,500
Rx R −1.75/−0.50x90 L −2.00/−0.75x85 PD 62
── TAX ───────────────────────────────────────────────────────────
HSN Taxable CGST SGST Total tax
9003 4,000 9.0% 360.00 9.0% 360.00 720.00
9001 50 2,500 2.5% 62.50 2.5% 62.50 125.00
───────────────────
Taxable 6,500 · Tax 845.00 · INVOICE TOTAL ₹7,345.00
Advance (UPI) 3,000.00 · BALANCE DUE ₹4,345.00
दोन ओळी, दोन HSN, दोन दर, खाली split दाखवणारी tax summary, आणि Rx ज्या item ची आहे तिच्याच खाली. एवढंच आहे.
फुकट template: भरून छापण्यायोग्य एक optical tax invoice — template उघडा. एकच HTML file आहे; कोणत्याही browser मध्ये उघडा, fields मध्ये टाइप करा, आणि print किंवा PDF करा. काहीही कुठेही upload होत नाही, आणि internet बंद असतानाही चालतं.
तीन चुका, ज्यांची किंमत रुपयांत आहे
पूर्ण bill वर एकच दर लावणं. एक तर frame च्या ओळीवर कमी कर भरला जातोय आणि नंतर व्याजासह द्यावा लागेल, किंवा lens वर ग्राहकाकडून जास्त घेतले जातायत. ओळी वेगळ्या केल्या की दोन्ही टळतात.
वर्षाच्या मध्येच invoice number ची series पुन्हा सुरू करणं. series आर्थिक वर्षाच्या आत सलग आणि unique असावी लागते, आणि 16 characters पेक्षा मोठी नको. सप्टेंबरमध्ये software बदलून पुन्हा 1 पासून सुरू करणाऱ्या दुकानांकडे एकाच number ची दोन bills तयार होतात — आणि हीच ती गोष्ट आहे जी किरकोळ चौकशीचं रूपांतर लांबलचक चौकशीत करते.
Discount कर लावल्यानंतर दाखवणं. Discount taxable value तेव्हाच कमी करतो जेव्हा तो bill वर दिसतो. तोंडी ₹500 कमी करा, कर पूर्ण ₹6,500 वर लावा — आणि तुम्ही अशा पैशावर GST भरलात जो तुम्हाला कधी मिळालाच नाही.
कुटुंबाचं ऑप्टिकल दुकान चालवण्याच्या अनुभवातून लिहिलेलं. Rule 46, Section 31(3)(b) आणि HSN digit च्या मर्यादा सप्टेंबर 2026 पर्यंतच्या — सध्याच्या आवश्यकता आपल्या CA कडून तपासून घ्या.