महाराष्ट्रात ऑप्टिकल दुकान कसं सुरू करायचं — जो परवाना कोणीच सांगत नाही

"ऑप्टिकल दुकान कसं सुरू करायचं" असं शोधलं की तीच यादी समोर येते — GST registration, गुमास्ता, Udyam, current account. चारही खरे आहेत. पण हे चारही कोणतंही दुकान काढायला लागतातच.

या धंद्यापुरता खास असा एकच परवाना आहे, आणि तोच त्या यादीत नसतो. त्याला सरकारी फी आहे, फॉर्म नंबर आहे, आणि पात्रतेची अट आहे.

जो कोणी सांगत नाही: कॉन्टॅक्ट लेन्स हे medical device आहे

कॉन्टॅक्ट लेन्स विकायच्या असतील — किंवा नुसत्या stock मध्ये ठेवायच्या असतील — तरी State Licensing Authority कडून, म्हणजे महाराष्ट्रात FDA कडून, registration घ्यावं लागतं.

CDSCO च्या वर्गीकरण यादीत कॉन्टॅक्ट लेन्स Class B medical device म्हणून नोंदवलेल्या आहेत (Notice No. DCG(I)/Misc./2017(68), २९ जून २०१७). आणि Medical Devices (Fifth Amendment) Rules, 2022 — म्हणजे ३० सप्टेंबर २०२२ ची G.S.R. 754(E) — यानंतर medical device विकणाऱ्या, साठवणाऱ्या किंवा दाखवणाऱ्या प्रत्येकाला Rules 87A–87D खाली registration लागतं.

दोनदा वाचण्यासारखी गोष्ट Rule 87A(3)(v) मध्ये आहे — विक्री ज्याच्या देखरेखीखाली होते त्या "competent technical staff" ची पात्रता. ती यापैकी एक असावी लागते:

• मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी, किंवा
• registered pharmacist, किंवा
• १२वी उत्तीर्ण + medical device विक्रीचा १ वर्षाचा अनुभव.

हे काय नाही ते नीट बघा. यात optometrist ची अट नाही. बहुतेक दुकानदार समजतात की यासाठी optometrist लागतो, आणि मग एकतर घाबरून जातात किंवा हा नियम पूर्ण दुर्लक्षित करतात. प्रत्यक्षात पदवीधर माणूस, किंवा काउंटरवर वर्षभर काम केलेला १२वी पास सहकारी, नियमाच्या शब्दांत बसतो.

आणखी एक मुद्दा. मूळ Rule 87(1) प्रमाणे medical device ची विक्री Drugs and Cosmetics Rules, 1945 च्या Part VI खाली येत होती — म्हणजे पूर्ण drug licence ची जड प्रक्रिया, जिथे registered pharmacist अपेक्षित असतो. २०२२ च्या दुरुस्तीने Rule 87(1A) आणलं — ज्याच्याकडे drug licence नाही आणि जो फक्त medical device विकतो, त्याच्यासाठी हलका मार्ग. औषधं न ठेवता कॉन्टॅक्ट लेन्स ठेवणारं ऑप्टिकल दुकान नेमकं याच वर्गात बसतं.

Lens solution बद्दल मात्र मला काहीही पक्कं सापडलं नाही. CDSCO ची वर्गीकरण यादी, gazette notification, Cosmetics Rules 2020 — कुठेही contact lens solution किंवा multipurpose solution चा स्पष्ट उल्लेख मिळाला नाही. म्हणून मी त्याचं वर्गीकरण स्वतःच्या मनाने ठरवणार नाही. तुमच्या FDA कार्यालयात थेट विचारा — कारण त्या उत्तरावरून काउंटरवरची ती बाटली तुमच्या registration च्या आत येते की बाहेर, हे ठरतं.

साधे चष्मे विकले तर?

CDSCO च्या वर्गीकरण यादीत "spectacle" हा शब्द कुठेही येत नाही. डोळ्यांशी संबंधित वस्तूंपैकी फक्त contact lens, intraocular lens, ophthalmic laser आणि ophthalmic needle वर्गीकृत आहेत.

म्हणजे पुराव्यानुसार साधे नंबरचे चष्मे, lens आणि frame हे notified medical device नाहीत, आणि MD-41/MD-42 ची अट त्यांना लागू होत नाही. पण या निष्कर्षाचा आकार लक्षात घ्या — तो "यादीत नाव नाही" यावर उभा आहे, "यांना सूट आहे" असं सांगणाऱ्या नियमावर नाही. काही सल्लागार सांगतील की ऑप्टिकल दुकानाला काहीही ठेवलं तरी MD-42 लागतंच. तुम्ही फक्त चष्मे विकणार असाल, तर परवाना कार्यालयाकडून लेखी घ्या — नाहीतर एकतर नको असलेल्या गोष्टीचे पैसे जातील, किंवा हवी असलेली गोष्ट राहून जाईल.

Optometrist नोंदणीचं खरं उत्तर

या विषयावरचं जवळपास प्रत्येक पान ठामपणे सांगतं की registered optometrist ठेवावाच लागतो. मला प्रत्यक्षात एवढंच सिद्ध करता आलं:

National Commission for Allied and Healthcare Professions Act, 2021 ने चौकट दिली आहे, आणि Section 22 राज्य परिषदांची तरतूद करतं. महाराष्ट्र State Allied and Healthcare Council १० ऑक्टोबर २०२४ रोजी स्थापन झाली, सोबत तिचे २०२४ चे Rules. म्हणजे परिषद अस्तित्वात आहे.

पण नोंदणीचे राष्ट्रीय नियम — Registration of Allied and Healthcare Professionals Regulations, 2025 — अजून मसुदा स्वरूपात होते; हरकतींची मुदत २५ ऑक्टोबर २०२५. ते त्यानंतर अंतिम होऊन अधिसूचित झाले का, हे मला पक्कं करता आलं नाही. आणि "ऑप्टिकल दुकानात refraction साठी registered optometrist असलाच पाहिजे" असं सांगणारा महाराष्ट्राचा कोणताही कायदा मला सापडला नाही.

सप्टेंबर २०२६ ची प्रामाणिक स्थिती: यंत्रणा उभी राहते आहे, पण नोंदणी सक्तीची झाली आहे का हे स्पष्ट नाही. "सक्तीची आहेच" किंवा "अजिबात नाही" — दोन्ही ठामपणे सांगणारा माणूस पुराव्यापेक्षा जास्त आत्मविश्वास दाखवतो आहे.

व्यवहारातला सल्ला मात्र यावर अवलंबून नाही. तुम्ही किंवा तुमचा कर्मचारी refraction करत असाल, तर पात्रता घ्याच — कारण नियम कधी ना कधी येणारच, कारण तुमचं कौशल्य हेच तुमचं उत्पादन आहे, आणि कारण चुकीचा नंबर म्हणजे परत आलेला चष्मा आणि गेलेला गिऱ्हाईक — कायदा काय म्हणतो याच्याशी त्याचा संबंध नाही.

Shops & Establishments — आकडा दहा आहे, आणि इथेच बहुतेकांची चूक होते

महाराष्ट्र दुकाने व आस्थापना (नोकरीचे नियमन व सेवाशर्ती) अधिनियम, २०१७ नुसार तुम्हाला काय करावं लागेल हे कामगारांच्या संख्येवर ठरतं.

• दहा किंवा जास्त कामगार — कलम ६ खाली पूर्ण registration. प्रमाणपत्र तुम्ही मागाल तेवढ्या मुदतीचं, जास्तीत जास्त १० वर्षं, नूतनीकरणयोग्य; मुदत संपण्याच्या किमान ३० दिवस आधी अर्ज करा.
• दहापेक्षा कमी कामगार — कलम ७ खाली फक्त सूचना (intimation). registration नाही. तुमच्या भागातील Facilitator कडे ऑनलाइन अर्ज, स्वयंघोषणापत्र आणि स्वसाक्षांकित कागदपत्रांसह — मालकाचं नाव, आस्थापनेचं नाव, व्यवसायाचं स्वरूप आणि कामगारसंख्या.

दोन्ही व्यवसाय सुरू केल्यापासून ६० दिवसांत. कलम ७ ची सूचना न दिल्यास ₹१,००० दंड. पुढे कामगारसंख्या दहावर गेली, तर त्या क्षणापासून पूर्ण कायदा लागू होतो.

दोन्ही आपले सरकार पोर्टलवरून, कामगार विभागाकडे. आणि "गुमास्ता" हे याचंच बाजारातलं नाव आहे — तो वेगळा परवाना नाही, आणि कोणत्याही सरकारी कागदावर तो शब्द नाही.

फी किती ते मी लिहिणार नाही. ती Rules, 2018 च्या अनुसूचीत आहे आणि कामगारसंख्येनुसार बदलते; मला ती मूळ स्रोतातून काढता आली नाही. इंटरनेटवर दिसणारा प्रत्येक आकडा कोणत्या ना कोणत्या सल्लागाराच्या ब्लॉगमधून आलेला आहे. अनुसूची बघा, नाहीतर Facilitator ला विचारा.

GST — ४० लाखांचा आकडा, आणि composition scheme चा सापळा

वस्तू विकणाऱ्यासाठी महाराष्ट्रात GST registration ₹४० लाख उलाढालीवर सक्तीचं होतं. (सेवांसाठी ₹२० लाख — ऑप्टिकल दुकानाशी संबंध नाही, पण हे दोन आकडे सतत एकमेकांत मिसळले जातात.)

Composition scheme ऑप्टिकल दुकानाला ₹१.५ कोटी पर्यंत उपलब्ध आहे, १% दराने — ०.५% CGST + ०.५% SGST.

आकर्षक वाटतं, पण या धंद्यात बहुतेकदा तोट्याचं ठरतं. Composition मध्ये input tax credit मिळत नाही आणि tax invoice देता येत नाही — फक्त bill of supply. ऑप्टिकल वस्तू lens आणि नंबरच्या चष्म्यावर ५%, frame आणि गॉगलवर १८% अशा बसतात, म्हणजे खरेदीवर भरलेला GST पूर्ण बुडतो. आणि bill of supply वर दोन rate चा भेद दाखवताच येत नाही — जो ५% मागण्यामागचा एकमेव आधार आहे. शिवाय कंपनी tie-up, insurance, corporate चष्मा योजना असं काहीही असेल, तर त्यांना tax invoice लागतो; तो मिळाला नाही की ते दुसरीकडे जातात. (संपूर्ण rate तक्ता इथे.)

१% हा आकडा तोंडावर घेऊ नका — CA सोबत हिशेब मांडा.

दोन गोष्टी ज्या अचानक अंगावर येतात

प्लास्टिक पिशवीची बंदी खरी आहे आणि ती किरकोळ विक्रीलाही लागू आहे. महाराष्ट्र अविघटनशील कचरा (नियंत्रण) अधिनियम, २००६ खालील २३ मार्च २०१८ च्या अधिसूचनेने प्लास्टिक कॅरी बॅगचं उत्पादन, वापर, वितरण, किरकोळ विक्री आणि साठवण राज्यभर बंद केलं आहे — हँडल असलेल्या आणि नसलेल्या दोन्ही. प्रत्येक चष्म्यासोबत प्लास्टिक पिशवी देणारं दुकान ही तांत्रिक चूक करत नाही. पहिल्या दिवसापासून कापडी किंवा कागदी पिशवीचा खर्च धरा.

महापालिकेचा trade licence बहुधा तुम्हाला लागत नाही. महाराष्ट्रातल्या बहुतेक महानगरपालिका महाराष्ट्र महानगरपालिका अधिनियम, १९४९ खाली येतात; त्यातली परवाना तरतूद (कलम ३७६) धोकादायक व उपद्रवकारक व्यवसायांसाठी आहे — खाणावळी, धोकादायक वस्तूंची साठवण, काही उत्पादन प्रकार. सर्वसाधारण किरकोळ विक्री त्यात येत नाही. मी हे मुंबई अधिनियमातील समांतर तरतुदीवरून काढलं आहे, तुमच्या महानगरपालिकेची अनुसूची प्रत्यक्ष वाचून नाही — म्हणून प्रभाग कार्यालयात खात्री करा; पण सल्लागाराने trade licence विकण्याआधी "अनुसूचीतल्या कोणत्या नोंदीत माझं दुकान बसतं" हे विचारा.

BIS: सप्टेंबर २०२६ पर्यंत चष्म्याच्या lens, frame किंवा गॉगलवर कोणताही Quality Control Order मला सापडला नाही, म्हणजे BIS प्रमाणन सक्तीचं दिसत नाही. QCO वारंवार जोडले जातात — काही आयात करण्याआधी पुन्हा तपासा.

क्रम कोणता ठेवायचा

यादीपेक्षा क्रम जास्त महत्त्वाचा आहे, कारण यातल्या दोन गोष्टी आधीच्यांवर अवलंबून आहेत.

1. स्वरूप ठरवा — प्रोप्रायटरशिप, भागीदारी, LLP. पुढचं सगळं याच नावाने चालतं.
2. PAN व्यवसायाच्या नावाने (प्रोप्रायटरशिप सोडून).
3. जागा नक्की करा. पत्ता जवळपास प्रत्येक अर्जाला लागतो — भाडेकरार होण्याआधी केलेली नोंदणी नंतर दुरुस्त करावी लागते.
4. Shops & Establishments — कलम ७ ची सूचना किंवा कलम ६ चं registration, ६० दिवसांत. आपले सरकार.
5. Current account — स्वरूपाचा पुरावा आणि Shops Act चं कागद लागतं.
6. GST registration — ₹४० लाखांवर सक्तीचं, पण उधारीवर माल घेणार असाल आणि input credit हवं असेल तर पहिल्या दिवसापासून घ्या. नोंदणीपूर्वीच्या खरेदीवरचं credit मिळत नाही.
7. MD-41 → MD-42, फक्त कॉन्टॅक्ट लेन्स ठेवणार असाल तर. पहिली खेप येण्याआधी करा, नंतर नाही — तो परवानाच त्या stock ला कायदेशीर करतो, आणि निर्णय १० दिवसांत होतो.
8. Udyam registration — मोफत, दोन मिनिटं, आणि MSME payment संरक्षण व बहुतेक योजनांसाठी हेच पात्रता देतं.

खर्च किती येईल

माझ्या दुकानाचे आकडे मी छापणार नाही. ते एका शहरातल्या, एका दुकानाच्या, एका वर्षाचे आहेत — असा आकडा एकदा छापला की तो खरा राहिला नाही तरी दहा वर्षं फिरत राहतो. दिसायला अधिकृत वाटेल आणि दिशाभूल करणारा असेल.

उपयोगाची गोष्ट म्हणजे रचना — कोणकोणते खर्च असतात, कोणते विसरले जातात, आणि तुमच्या स्वतःच्या आकड्यांवरून महिन्याला किती चष्मे विकावे लागतील.

हिशेबातून वारंवार गळणाऱ्या चार गोष्टी, नुकसानाच्या क्रमाने:

तुमचा स्वतःचा पगार. मालक फुकट राबतो म्हणून खर्च निघतो, याला खर्च निघाला म्हणत नाहीत. खरा आकडा टाका.

खेळतं भांडवल. सुरुवातीचे महिने आयुष्यातले सर्वात मंद असतात, आणि ते काढण्याचे पैसे हे भांडवल आहे — नंतर कुठूनतरी येणारी गोष्ट नाही. सहा महिन्यांच्या ठरलेल्या खर्चापेक्षा कमी राखीव ठेवणं धोक्याचं.

सुरुवातीचा माल खरेदी किमतीत, MRP मध्ये नाही. उघड आहे, तरीही सर्वात जास्त होणारी चूक हीच — कारण समोरची किंमतयादी विक्रीची असते.

कर्जाचा EMI. Gross profit वरचं break-even मुद्दलाची परतफेड धरत नाही. कर्ज घेणार असाल, तर break-even वाचण्याआधी EMI महिन्याच्या ठरलेल्या खर्चात मिळवा.

हे वापरण्याआधी

८ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतचे, स्रोतासह:

• कॉन्टॅक्ट लेन्स Class B — CDSCO Notice DCG(I)/Misc./2017(68), २९ जून २०१७. (CDSCO चा तो दस्तऐवज स्वतः "Draft" म्हणून आहे आणि त्याहून नवा मला मिळाला नाही.)
• MD-41/MD-42, Rules 87A–87D, फी आणि पात्रता — G.S.R. 754(E), ३० सप्टेंबर २०२२.
• Shops Act कलम ६ व ७, ६० दिवस, ₹१,००० दंड — महाराष्ट्र अधिनियम LXI, २०१७.
• GST ₹४० लाख आणि composition १% पर्यंत ₹१.५ कोटी — CBIC, १ एप्रिल २०१९ पासून.
• प्लास्टिक पिशवी बंदी — २३ मार्च २०१८ ची अधिसूचना.

सिद्ध न झालेलं, आणि मुद्दाम उघडं ठेवलेलं: lens solution चं वर्गीकरण; optometrist नोंदणी महाराष्ट्रात प्रत्यक्षात सक्तीची आहे का; Shops Act ची फी अनुसूची; तुमच्या महानगरपालिकेची trade licence अनुसूची किरकोळ विक्रीला लागू आहे का. यापैकी कशावरही कोणी ठाम उत्तर देत असेल, तर "हे कोणत्या कागदातून?" असं विचारा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

महाराष्ट्रात ऑप्टिकल दुकानासाठी कोणते परवाने लागतात? Shops & Establishments ची सूचना किंवा नोंदणी, ₹४० लाखांवर गेल्यास किंवा input credit हवं असल्यास GST registration, current account, Udyam नोंदणी — आणि कॉन्टॅक्ट लेन्स ठेवणार असाल तर राज्य FDA कडून MD-42 registration. शेवटचा हाच या धंद्यापुरता खास आहे आणि तोच बहुतेक यादींमधून गायब असतो.

कॉन्टॅक्ट लेन्स विकायला परवाना लागतो का? हो. कॉन्टॅक्ट लेन्स Class B medical device आहे. विक्री, साठवण किंवा वितरणासाठी Medical Devices Rules, 2017 च्या Rules 87A–87D खाली Form MD-41 वर अर्ज करून State Licensing Authority कडून Form MD-42 चं registration घ्यावं लागतं. फी ₹३,०००, कायमस्वरूपी — दर ५ वर्षांनी ₹३,००० retention fee.

ऑप्टिकल दुकान काढायला optometrist लागतो का? हे सिद्ध होत नाही. महाराष्ट्र परिषद ऑक्टोबर २०२४ मध्ये स्थापन झाली, पण राष्ट्रीय नोंदणी नियम २०२५ च्या अखेरीस मसुदा स्वरूपातच होते, आणि optometrist ठेवणं सक्तीचं करणारा महाराष्ट्राचा कायदा मला सापडला नाही. तरीही पात्रता घ्या — नियम येणारच आहे आणि कौशल्य हेच उत्पादन आहे.

गुमास्ता वेगळा परवाना आहे का? नाही. गुमास्ता हे Shops & Establishments नोंदणीचंच बाजारातलं नाव आहे. वेगळा कागद नाही आणि सरकारी फॉर्मवर तो शब्द येत नाही.

ऑप्टिकल दुकानाने GST composition scheme घ्यावी का? सहसा नाही — ₹१.५ कोटीपर्यंत १% दराने उपलब्ध असली तरी. ५% आणि १८% वर घेतलेल्या मालावरचं input credit बुडतं, आणि tax invoice देता येत नाही — फक्त bill of supply. त्यामुळे B2B गिऱ्हाईक जातात आणि एका बिलावरचा दोन rate चा भेदही दाखवता येत नाही.

दुकान सुरू करायला किती खर्च येतो? जागा आणि मालाच्या खोलीनुसार इतका बदलतो की एकच आकडा दिशाभूल करणारा ठरतो. वरचा calculator तुमच्या आकड्यांनी भरा; महत्त्वाचे भाग म्हणजे जागा, मशीन, खरेदी किमतीतला सुरुवातीचा माल, नोंदण्या, आणि स्वतःच्या पगारासह किमान सहा महिन्यांच्या ठरलेल्या खर्चाइतकं खेळतं भांडवल.

महाराष्ट्रात एक कौटुंबिक ऑप्टिकल दुकान सुरू करून चालवण्याच्या अनुभवातून, आणि वर दिलेल्या कायद्यांतून — ८ सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या स्थितीनुसार. हा कायदेशीर किंवा कर सल्ला नाही. नियम बदलतात; कृती करण्याआधी खात्री करा.